Gratis schoolboeken voor het mbo!

COLUMN | Het kabinet-Jetten is net gestart. Een ideaal moment om oude wensenlijstjes af te stoffen en die mee te geven aan de frisse ministerploeg. ‘Gratis schoolboeken voor het mbo’, hoor ik regelmatig langskomen als wens. In deze column leg ik uit waarom dat geen goed idee is. 

Kansengelijkheid

Een belangrijk argument dat vaak gebruikt wordt voor gratis schoolboeken, digitale leermiddelen en gratis laptop is dat daarmee de kansengelijkheid groter wordt. Helaas is dat een misvatting.

Een voorbeeld. Eléonore en Saar hebben allebei talent voor langebaanschaatsen en ze zijn allebei geselecteerd om mee te doen aan een schaatswedstrijd. Eléonore heeft van haar ouders gloednieuwe schaatsen gekregen – haar vader is apotheker en kan dat gemakkelijk betalen. Saar haar moeder heeft een wia-uitkering, haar vader is niet in beeld. Via Marktplaats heeft ze een paar oude schaatsen kunnen kopen, maar haar trainer zegt dat ze het daarmee niet snel genoeg zal kunnen schaatsen.

Wil je de kansen van Saar en Eléonore gelijk maken, dan zou je Saar een paar nieuwe schaatsen moeten geven. Dat voelt niet eerlijk. Maar geef je beide meisjes een paar nieuwe schaatsen, dan zal er in het gezin van Eléonore budgettaire ruimte zijn om een aerodynamisch schaatspak en helm te kopen, waardoor de kansenongelijkheid toeneemt. Want Saar en haar moeder kunnen dat niet betalen.

Om gelijke kansen te krijgen, moet je dus ongelijk behandelen. Je moet degene die het nodig heeft helpen; degene die het op eigen kracht kan, niet. Dat lijkt niet eerlijk, maar help je ze allebei, dan blijft de kloof van ongelijkheid even groot. Kansengelijkheid betekent nivelleren: iedereen krijgt wat hij of zij nodig heeft om op hetzelfde startpunt te staan. En hoewel enkelen nivelleren een feest vinden, vinden velen het toch lastig uit te leggen.

Terug naar gratis schoolboeken in mbo. Je kunt iedere student gratis schoolboeken geven, maar daarmee houd je de kansengelijkheidskloof in stand. (Los nog van het feit dat het heel duur is – jaarlijks 468 miljoen euro heb ik eens berekend). Geef alleen die studenten gratis schoolboeken, gratis digitale leermiddelen en een gratis laptop die de financiële middelen daarvoor niet hebben.

Overigens hebben we in het voortgezet onderwijs ervaring opgedaan met gratis boeken. Wie is daar eigenlijk beter van geworden?

Uitgevers

In het voortgezet onderwijs is sinds 2009 de Wet Gratis Schoolboeken ingevoerd. Voor kansengelijkheid helpt het niet; de uitgevers daarentegen zijn er wel mee geholpen. Was het in het verleden vaak zo dat boeken meerdere jaren konden worden gebruikt; tegenwoordig is een wegwerpboek dat maar één jaar meegaat de standaard. De drie grote uitgeverijen van schoolboeken Malmberg, Noordhoff en ThiemeMeulenhoff hebben het volgende business model – dat ze aan scholen opleggen. De leerling krijgt online lesmateriaal en een werkboek om oefeningen in te maken. Dat is fijn voor een uitgever, want dan kunnen ze ieder jaar weer een nieuw exemplaar van zo’n werkboek verkopen. Verder zorgen ze dat het aantal methoden beperken, zodat ze per methode veel klanten hebben.

Het Nederlands Dagblad heeft in 2024 berekend dat er jaarlijks ongeveer 9 miljoen vo-werkboeken naar het oud papier gaan. Los van de impact voor ons milieu, een enorme verspilling van geld.

Maar er is niemand die het merkt. De overheid betaalt de school 320 euro per jaar voor boeken, de school koopt de boeken in en de uitgever wordt slapend rijk…

In plaats van het spekken van uitgevers, zouden de mbo-scholen beter kunnen investeren in het ontwikkelen van zogenaamde ‘open leermaterialen’. Materialen die door mbo-collega’s zelf zijn ontwikkeld en die door alle mbo-scholen in Nederland gratis gebruikt kunnen worden. Dat beperkt de kosten ook voor studenten. Inmiddels zijn er hele mooie voorbeelden van mbo-scholen die samenwerken aan ‘open leermaterialen’ – die krijgen nog (te) weinig aandacht.

Tot slot

Gratis schoolboeken houden de kansenongelijkheid in stand en helpen de uitgevers. Als je echt wil werken aan kansengelijkheid, geef dan alleen studenten die het niet kunnen betalen gratis schoolboeken, leermaterialen en een laptop.

Rob Neutelings schreef deze column op persoonlijke titel. Hij spreekt in deze opinie niet namens of uit hoofde van zijn werkgever.